AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI S\u00d6ZLE\u015eMES\u0130
\nMD.9 BA\u011eLAMINDA D\u00dc\u015e\u00dcNCE, D\u0130N VE V\u0130CDAN \u00d6ZG\u00dcRL\u00dc\u011e\u00dc<\/p>\n
Av.Merve Ay\u00e7e \u00d6ZMER\u0130\u00c7<\/p>\n
\u0130stanbul, 2009<\/p>\n
G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n T.C. 1982 Anayasas\u0131 md.90 da bulunan d\u00fczenleme ile T\u00fcrk Hukuku bak\u0131m\u0131ndan uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerin \u00a0konumu d\u00fczenlenmi\u015ftir.<\/p>\n T.C. Anayasas\u0131 md.90\/4-5:<\/p>\n Usul\u00fcne g\u00f6re y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulmu\u015f milletleraras\u0131 andla\u015fmalar kanun h\u00fckm\u00fcndedir. Bunlar hakk\u0131nda Anayasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131k iddias\u0131 ile Anayasa Mahkemesine ba\u015fvurulamaz. (Ek: 7.5.2004-5170\/7 md.) <\/strong><\/p>\n Usul\u00fcne g\u00f6re y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konulmu\u015f temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere ili\u015fkin milletleraras\u0131 andla\u015fmalarla kanunlar\u0131n ayn\u0131 konuda farkl\u0131 h\u00fck\u00fcmler i\u00e7ermesi nedeniyle \u00e7\u0131kabilecek uyu\u015fmazl\u0131klarda milletleraras\u0131 andla\u015fma h\u00fck\u00fcmleri esas al\u0131n\u0131r.<\/strong><\/p>\n A.\u0130.H.S.\u2019de,\u00a0 uluslararas\u0131 bir s\u00f6zle\u015fme olarak ve T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan kabul edilmekle beraber T\u00fcrk Hukuku\u2019na kaynak olu\u015fturabilmi\u015f; yarg\u0131 mercileri \u00f6n\u00fcnde kanun h\u00fckm\u00fc gibi iddialara ve h\u00fckme dayanak te\u015fkil edebilmi\u015ftir.<\/p>\n Anayasa md.90 \u2018a g\u00f6re uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler i\u00e7in , kanunlardan farkl\u0131 olarak Anayasaya ayk\u0131r\u0131l\u0131k iddias\u0131yla Anayasa Mahkemesi\u2019ne ba\u015fvuru imk\u00e2n\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f, kanunlardan daha \u00f6zellikli bir konuma getirilmi\u015ftir.<\/p>\n Devam eden f\u0131krada yine , temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklere ili\u015fkin\u00a0 uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmeler ile kanun h\u00fck\u00fcmlerinin \u00e7eli\u015fmesi halinde uluslararas\u0131 s\u00f6zle\u015fmelerin esas al\u0131naca\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. A.\u0130.H.S.\u2019 de \u00a0temel hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri esas ald\u0131\u011f\u0131ndan bu madde uygulamas\u0131na girecektir.<\/p>\n S\u00f6zle\u015fme ba\u011flam\u0131nda A.\u0130.H.M.\u2019NE ba\u015fvurularda kural olarak, i\u00e7 hukuk yollar\u0131n\u0131n t\u00fcketilmesi, i\u00e7 hukuk yollar\u0131n\u0131n t\u00fcketilmesinden itibaren alt\u0131 ay i\u00e7erisinde s\u00f6zle\u015fme organlar\u0131na ba\u015fvuru gerekecektir. Komisyon taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00f6n incelemede\u00a0 bu hususlarla beraber uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n, s\u00f6zle\u015fmeci devlet taraf\u0131ndan ihlal edildi\u011fi iddia edilen madde kapsam\u0131na girip girmedi\u011fi incelenecektir.<\/p>\n Mahkeme, kabul edilebilirlik ko\u015fulunun sa\u011flanmas\u0131ndan sonra s\u00f6zle\u015fmenin ihlal edilip edilmedi\u011fi hususunda karar verecektir. Mahkeme ihlal karar\u0131yla beraber gerekti\u011fi takdirde maddi ve manevi tazminata da h\u00fckmedecektir.<\/p>\n T.B.B. d\u00fczenledi\u011fi A.\u0130.H.S. E\u011fitim Seminerinde belirtildi\u011fi \u00fczere, A.\u0130.H.M. \u2018de 01.01.2008 tarihiyle g\u00f6r\u00fclmekte olan davalar\u0131n %9.8 \u2018i T\u00fcrkiye\u2019nin taraf oldu\u011fu davalard\u0131r. Toplam dava say\u0131s\u0131 103.850 olup T\u00fcrkiye bu davalar\u0131n 10.150 sinde taraft\u0131r.<\/p>\n AVRUPA \u0130NSAN HAKLARI S\u00d6ZLE\u015eMES\u0130<\/u><\/strong><\/p>\n MD.9 BA\u011eLAMINDA D\u00dc\u015e\u00dcNCE, D\u0130N VE V\u0130CDAN \u00d6ZG\u00dcRL\u00dc\u011e\u00dc<\/u><\/strong><\/p>\n A\u0130HS MD.9:<\/u><\/strong><\/p>\n \u201c <\/strong>Herkes d\u00fc\u015f\u00fcnce, vicdan ve din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir. Bu hak, din veya inan\u00e7 de\u011fi\u015ftirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ile tek ba\u015f\u0131na veya topluca, a\u00e7\u0131k\u00e7a veya \u00f6zel tarzda ibadet, \u00f6\u011fretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya inanc\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de i\u00e7erir. <\/strong><\/p>\n Din veya inanc\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, ancak kamu g\u00fcvenli\u011finin, kamu d\u00fczenin, genel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n veya ahlak\u0131n, ya da ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131 i\u00e7in demokratik bir toplumda zorunlu tedbirlerle ve yasayla s\u0131n\u0131rlanabilir.\u201d<\/strong><\/p>\n FIKRA 1 D\u00dc\u015e\u00dcNCE, D\u0130N V\u0130CDAN \u00d6ZG\u00dcRL\u00dc\u011e\u00dcN\u00dcN KAPSAMI:<\/u><\/strong><\/p>\n Konu Bak\u0131m\u0131ndan:<\/u><\/strong><\/p>\n Maddede belirtilen d\u00fc\u015f\u00fcnce vicdan ve din kavramlar\u0131 madde metninde ve mahkeme i\u00e7tihatlar\u0131yla tan\u0131mlanmam\u0131\u015ft\u0131r. Tan\u0131mlama yap\u0131lmayarak kavram bak\u0131m\u0131ndan maddede belirtilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe bir s\u0131n\u0131rlama getirilmemi\u015f, \u00a0b\u00f6ylelikle semavi dinler, genel kabul g\u00f6ren ve ya \u00f6rg\u00fctlenmi\u015f inan\u00e7 sistemleri d\u0131\u015f\u0131ndaki inan\u00e7lar da koruma alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ancak, bu durum her t\u00fcrl\u00fc davran\u0131\u015f\u0131n md.9 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda hakk\u0131n kapsam\u0131na girmesini de sa\u011flamaz, bu sak\u0131ncay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in mahkeme taraf\u0131ndan s\u00f6z konusu inanc\u0131n belli bir kudret, ciddiyet, b\u00fct\u00fcnl\u00fck ve \u00f6nem ta\u015f\u0131mas\u0131 aranmaktad\u0131r.<\/p>\n A.\u0130.H.S. 9. madde de kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7imiyle \u201c uygulama\u201d terimi bir din ve ya inanc\u0131n temel oldu\u011fu veya etkiledi\u011fi t\u00fcm eylemleri kapsamaz. (Arrowsmith v. Birle\u015fik Krall\u0131k ba\u015fvuru no 7805\/77, Decisions and Reports 19, s.19 ve devam\u0131, paragraf 71-72)[1]<\/strong><\/a> \u00a0<\/strong><\/p>\n Arrowsmith v. Birle\u015fik Krall\u0131k davas\u0131nda ba\u015fvurucu hakk\u0131nda Britanya ordusunun Kuzey \u0130rlanda\u2019daki faaliyetleriyle ilgili olarak silahl\u0131 kuvvetler mensuplar\u0131na bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bro\u015f\u00fcrler da\u011f\u0131tma fiilinden dava a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. S\u00f6z konusu olan bro\u015f\u00fcr daha \u00f6nce askerlik yapm\u0131\u015f iki ki\u015finin beyanlar\u0131yla ba\u015flamaktad\u0131r. Bunlardan biri \u015f\u00f6yle demektedir:<\/p>\n \u201d Ben askerlik yap\u0131lmas\u0131na kar\u015f\u0131 de\u011filim. Bu \u00fclkeyi istilac\u0131 bir g\u00fcce kar\u015f\u0131 savunmak i\u00e7in sava\u015fmay\u0131 kabul ederdim. \u0130nanabilece\u011fim bir dava u\u011frunda sava\u015fmay\u0131 kabul ederdim. Ama \u0130rlanda\u2019da yap\u0131lmakta olan toptan yanl\u0131\u015f.\u201d[2]<\/a>\u0130\u00e7erik bak\u0131m\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere sadece s\u00f6z konusu faaliyete kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r sergilenmektedir.<\/p>\n Bar\u0131\u015fseverlik bir inan\u00e7 olsa da eylem bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l inanc\u0131n ifadesi de\u011fildir, sadece belli bir toplulu\u011fa y\u00f6nelik ama\u00e7 g\u00fcden bir davran\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015fvuran bu davada md.9 \u2018dan yararlanmak istese de Komisyon bireylerin eylemleri s\u00f6z konusu inanc\u0131 ger\u00e7ekten ifade etmiyorsa, bu inan\u00e7 g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle ya da etkisiyle yap\u0131lm\u0131\u015f olsalar bile 9. madde ba\u011flam\u0131nda koruma g\u00f6rmezler diyerek ba\u015fvuruyu reddetmi\u015ftir. Yani s\u00f6z konusu davran\u0131\u015f\u0131n o inanc\u0131n telkin bi\u00e7imi olmay\u0131 yeterli de\u011fildir, o inanc\u0131n tezah\u00fcr bi\u00e7imi olmas\u0131 gerekmektedir.(Komisyon, Rapor Arrowsmith v. Birle\u015fik Krall\u0131k, 12 Ekim 1978, 7050\/75 D.R.\u01319, syf.19-20 )[3]<\/a><\/p>\n \u00a0<\/em>A.\u0130.H.S md.9 ile esas korunmak istenen \u201cdinler ve felsefi ya da ideolojik evrensel de\u011ferlere ili\u015fkin teorilerdir. <\/em>Komisyon, Yahudilerin soyk\u0131r\u0131m yapmad\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015flerin \u00f6zel bir davette belirtilmesinin (bu sebeple Alman subay\u0131na uygulanan cezaya ili\u015fkin uyu\u015fmazl\u0131kta) bir inan\u00e7 yans\u0131mas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu durumun ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/em>[4]<\/a><\/p>\n Mahkeme taraf\u0131ndan madde, \u00e7o\u011fulculuk ilkesine g\u00f6re yorumlanarak Kokkinakis\u00a0 karar\u0131nda 9. maddede tan\u0131nan hakk\u0131n dinsel boyutunun yaln\u0131z inananlar\u0131n kimli\u011fi ve ya\u015fam anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n en hayati unsurlar\u0131ndan birini olu\u015fturmakla kalmad\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda ateistler, agnostikler, \u015f\u00fcpheciler ve ilgisizler i\u00e7in de de\u011ferli oldu\u011funu dile getirmi\u015ftir. Ayn\u0131 kararda bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn \u00f6\u011fretme yoluyla bir kom\u015fusunu ikna etmek i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterme hakk\u0131n\u0131 da tan\u0131d\u0131\u011f\u0131na de\u011finilmi\u015ftir. Bireyler b\u00f6ylelikle istedi\u011fi inanca sahip olacak, inan\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya zorlanmayacak ve yahut inanc\u0131 sebebiyle su\u00e7lanamayacak, beyin y\u0131kama gibi serbest iradeyi etkileyen yollarla bir inanc\u0131 kabul ettirme veya vazge\u00e7irme m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r.( Kokkinakis v. Yunanistan, ba\u015fvuru no 14307\/88, 25.05.1993 tarihli karar par.31)[5]<\/a><\/p>\n Devletler bu hakka mutlak olarak sayg\u0131 g\u00f6stermekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. B\u00f6ylece birey istedi\u011fi inanca sahip olacak, bunu a\u00e7\u0131klamaya zorlanamayacak, inan\u00e7lar\u0131 nedeniyle su\u00e7lanamay\u0131p kendisine zorla ya da beyin y\u0131kama gibi serbest iradeyi etkileyen ba\u015fka yollarla bir inan\u00e7 kabul ettirilemeyecek yahut inan\u00e7lar\u0131ndan vazge\u00e7irilemeyecektir. (Kom. K. X\/Almanya, 16.12.1982, no.9228\/80, DR 30, s.132)[6]<\/strong><\/a><\/strong><\/p>\n Maddenin\u00a0 birinci f\u0131kras\u0131n\u0131n\u00a0 lafz\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere olarak bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck s\u00f6zle\u015fmeci devletlerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisindeki t\u00fcm bireylere kural\u00a0 olarak sa\u011flanmaktad\u0131r. S\u00f6zle\u015fmenin di\u011fer maddelerinde oldu\u011fu gibi devam eden f\u0131krada hakk\u0131n s\u0131n\u0131rlanmas\u0131na de\u011finilmi\u015ftir.<\/p>\n Din ve inanc\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirme ile din ve inanc\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc (manifest) de madde kapsam\u0131ndad\u0131r. <\/em>Zira din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6ncelikle ki\u015finim i\u00e7 alemine dahil olmakta ise de do\u011fal ve ba\u011flant\u0131l\u0131 sonucu olarak a\u00e7\u0131\u011fa vurma hususunu da berberinde getirir. Hakk\u0131n kapsam\u0131na din, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015favurum eyleminin dahil edilmesiyle beraber hakk\u0131n salt teorik yap\u0131dan kurtulmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Devletin hakka yapaca\u011f\u0131 m\u00fcdahalelerde ancak\u00a0 inanc\u0131 d\u0131\u015favurma halinde g\u00fcndeme gelecektir.<\/p>\n A.\u0130.H.M. \u2018e g\u00f6re dinlerini a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmay\u0131 ye\u011fleyenler, ister az\u0131nl\u0131k ister \u00e7o\u011funluk dinlerini benimsesinler, inan\u00e7lar\u0131n\u0131n her t\u00fcrl\u00fc ele\u015ftirinin d\u0131\u015f\u0131nda tutulmas\u0131n\u0131 bekleyemezler. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n, inan\u00e7lar\u0131n\u0131 yads\u0131malar\u0131na, hatta inan\u00e7lar\u0131na d\u00fc\u015fmanca yakla\u015fan kar\u015f\u0131t \u00f6\u011fretileri yaymalar\u0131na ho\u015fg\u00f6r\u00fc ile yakla\u015fmak ve bu t\u00fcr geli\u015fmelere katlanmak zorundad\u0131rlar.[7]<\/a>(Otto-Preminger Enstit\u00fcs\u00fc \/ Avusturya,1994)<\/em><\/p>\n Din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc dinsel inan\u00e7lara sahip olma ya da olmama, bir dini uygulama ya da uygulamama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc de gerektirir. (Buscarini ve di\u011ferleri v. San Marino, ba\u015fvuru no 24645\/94 18.02.1999 tarihli karar par. 34) Demokratik toplum d\u00fczenin temellerinden biri de din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sa\u011flanmas\u0131d\u0131r, bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda s\u00f6zle\u015fme organlar\u0131na g\u00f6re, bir dinsel toplulu\u011fun \u00f6rg\u00fctlenmesi, topluluk ya\u015fam\u0131na kat\u0131lmas\u0131, bu topluluk i\u00e7erinde bireylerin din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmas\u0131 da 9. madde taraf\u0131ndan korunur.[8]<\/a><\/p>\n \u00a0<\/strong>Parlamentoda g\u00f6rev yapmalar\u0131 i\u00e7in iki milletvekilinin \u0130ncil \u00fczerine yemin etmek zorunda b\u0131rak\u0131lmas\u0131 A.\u0130.H.S. md.9 \u2018un ihlali olarak de\u011ferlendirilmi\u015ftir. Milletvekilleri \u0130ncil \u00fczerine yemin etmedikleri takdirde sandalyelerini kaybetme ihtimalleri bulunmaktad\u0131r.[9]<\/a> Bu olayda hakk\u0131n s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan demokratik toplum d\u00fczeninde zorunluluk gerektiren me\u015fru bir ama\u00e7 bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n Geni\u015f bir bak\u0131\u015f \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nmas\u0131 gereken din, inan\u00e7 ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bireysel (ki\u015finin i\u00e7 \u00e2leminde) ve aleni (kamusal alanda) olarak ortaya konulabilir, ihtimaller d\u00e2hilinde aktif veya pasif tutumlar\u0131 kapsar.<\/p>\n Devlete, bireylere bu hakk\u0131 sa\u011flama bak\u0131m\u0131ndan y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck d\u00fc\u015fmektedir. Bu y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck iki a\u00e7\u0131dan kendini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n Devlet bu hakk\u0131 bireylere sa\u011flamaya y\u00f6nelik giri\u015fimlerde bulunacak ve di\u011fer a\u00e7\u0131dan ise \u00a0kamu g\u00fcvenli\u011fi, kamu d\u00fczeni, genel sa\u011fl\u0131k veya ahlak, ya da ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131na\u00a0 dayanarak yapt\u0131\u011f\u0131 m\u00fcdahalelerde s\u00f6zle\u015fme maddesinde \u00a0ve mahkeme i\u00e7tihatlar\u0131yla ortaya konan s\u0131n\u0131r\u0131 a\u015fmayacakt\u0131r.<\/p>\n Ki\u015fi Bak\u0131m\u0131ndan:<\/u><\/strong><\/p>\n Taraf devletin yarg\u0131 yetkisindeki ger\u00e7ek ki\u015filer A.\u0130.H.S. 9. Maddeden yararlanabilir. T\u00fczel ki\u015filer bak\u0131m\u0131ndan ise, kiliselerin \u00fcyelerini temsilen kendi ad\u0131na ba\u015fvurabilece\u011fi kabul edilmektedir.<\/p>\n Kar ama\u00e7l\u0131 bir \u015firket bak\u0131m\u0131ndan komisyon ma\u011fdur s\u0131fat\u0131na haiz olunmad\u0131\u011f\u0131 karar\u0131na varm\u0131\u015ft\u0131r. Komisyon \u2018un kilise d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00f6rg\u00fctler ve kurulu\u015flar bak\u0131m\u0131ndan getirdi\u011fi bir ba\u015fka s\u0131n\u0131rlamada vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn do\u011fas\u0131 gere\u011fi t\u00fczel ki\u015filer taraf\u0131ndan kullan\u0131lamamas\u0131d\u0131r.[10]<\/a>Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere s\u00f6zle\u015fme organlar\u0131 kilise d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fczel ki\u015filer bak\u0131m\u0131ndan ba\u015fvurucu s\u0131fat\u0131na sahiplik i\u00e7in bir tak\u0131m ko\u015fullar aramaktad\u0131r.<\/em><\/p>\n S\u00f6zle\u015fmedeki Ba\u011flant\u0131l\u0131 Di\u011fer Haklar Bak\u0131m\u0131ndan:<\/u><\/strong><\/p>\n \u00a0<\/em>Maddenin konusu, A.\u0130.H.S. md.14 din kaynakl\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve 1. Nolu Protokol md.2 ebeveynlerin sahip oldu\u011fu dinsel ve felsefi inan\u00e7lara sayg\u0131 ba\u011flam\u0131nda e\u011fitim hakk\u0131n\u0131 da kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n A.\u0130.H.S.md. 14 tamamlay\u0131c\u0131 niteliktedir, ancak A.\u0130.H.S.\u2019de belirtilen bir ba\u015fka maddeyle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu takdirde g\u00fcndeme gelir. Mahkeme, Hoffman v. Almanya davas\u0131nda[11]<\/a> , dini inan\u0131\u015f sebebiyle velayetin anneye verilmemesi durumunu din kaynakl\u0131 ayr\u0131mc\u0131l\u0131k olarak nitelendirmi\u015f ve s\u00f6zle\u015fmenin 14.maddesinin ihlal edildi\u011fine karar vermi\u015ftir.<\/p>\n Ba\u011flant\u0131l\u0131 bu iki maddeye ili\u015fkin di\u011fer mahkeme kararlar\u0131na\u00a0 zorunlu din dersleri bak\u0131m\u0131ndan md.9 (1. Nolu Protokol md.2 )\u00a0 ve askere gitmeyi reddedenlere uygulanan yapt\u0131r\u0131mlar (md.14) bak\u0131m\u0131ndan md.9 ba\u015fl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda \u00a0\u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ilerleyen b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de\u011finilmi\u015ftir.<\/p>\n \u00a0\u00a0 <\/strong>1 Nolu protokol md.2:<\/strong><\/p>\n \u00a0\u201c<\/strong>Hi\u00e7 kimse e\u011fitim hakk\u0131ndan yoksun b\u0131rak\u0131lamaz. Devlet, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim alan\u0131nda y\u00fcklenece\u011fi g\u00f6revlerin yerine getirilmesinde, ana ve baban\u0131n bu e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin kendi dini ve felsefi inan\u00e7lar\u0131na g\u00f6re yap\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flama haklar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterir.\u201d<\/strong>\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n \u00a0 A.\u0130.H.S. md.14 :<\/strong><\/p>\n \u201cBu s\u00f6zle\u015fmede tan\u0131nan hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden yararlanma, cinsiyet, \u0131rk, renk, dil, din, siyasal ve ya di\u011fer kanaatlar, ulusal ve ya sosyal k\u00f6ken, ulusal bir az\u0131nl\u0131\u011fa mensupluk, servet, do\u011fum veya herhangi ba\u015fka bir durum bak\u0131m\u0131ndan hi\u00e7bir ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yap\u0131lmadan sa\u011flan\u0131r.\u201d<\/strong><\/p>\n FIKRA 2 D\u00dc\u015e\u00dcNCE, D\u0130N V\u0130CDAN \u00d6ZG\u00dcRL\u00dc\u011e\u00dcN\u00dcN SINIRLARI:<\/u><\/strong><\/p>\n Maddenin 2. F\u0131kras\u0131nda ise bu hak bak\u0131m\u0131ndan s\u0131n\u0131rland\u0131rma \u00f6l\u00e7\u00fctleri belirtilmi\u015ftir. B\u00f6ylelikle A.\u0130.H.S. de belirtilen di\u011fer hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler gibi devletlere belirtilen ama\u00e7lar do\u011frultusunda s\u0131n\u0131rl\u0131 da olsa bir m\u00fcdahale hakk\u0131 tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Komisyon genel bir din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rlanamayaca\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir.[12]<\/a>(Darby v.\u0130sve\u00e7, ba\u015fvuru no:11581, Komisyonun 9 May\u0131s 1989 tarihli raporu, par 44) <\/em>Yani bu s\u0131n\u0131rlaman\u0131n yap\u0131labilmesi i\u00e7in bir d\u0131\u015favurum gerekmektedir, \u00a0devletin yapaca\u011f\u0131 m\u00fcdahale ancak bu halde m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r.<\/p>\n S\u00f6zle\u015fme organlar\u0131n\u0131n, yap\u0131lan ba\u015fvurular bak\u0131m\u0131ndan inceleyece\u011fi a\u015famalar a\u015fa\u011f\u0131da belirtildi\u011fi gibi olacakt\u0131r:<\/p>\n a-) Ba\u015fvuru konusunun A.\u0130.H.S. md.9 \u2018un uygulama al\u0131nana girip girmedi\u011fidir.<\/p>\n b-) Sonraki a\u015fama ise s\u00f6z konusu hakka bir m\u00fcdahale edilip edilmedi\u011fidir.<\/p>\n c-) Son a\u015famada ise devletler taraf\u0131ndan din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131na yap\u0131lan m\u00fcdahalenin<\/p>\n belirtilen \u015fartlara uygunlu\u011fu incelenecektir.<\/p>\n Madde metninden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere A.\u0130.H.M., devletler taraf\u0131ndan yap\u0131lan s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n demokratik toplumda gerekli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulayacak ayr\u0131ca yap\u0131lan m\u00fcdahalenin izlenen me\u015fru ama\u00e7la orant\u0131l\u0131 olmas\u0131 ve zorunlu toplumsal ihtiya\u00e7 te\u015fkil etmesi aranacakt\u0131r.<\/p>\n Yap\u0131lan s\u0131n\u0131rlama bak\u0131m\u0131ndan devletin bir bir i\u00e7 hukuk d\u00fczenlemesi kaynakl\u0131k etmelidir. Bu i\u00e7 hukuk d\u00fczenlemesi ula\u015f\u0131labilir, \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir ve yeterli a\u00e7\u0131kl\u0131kta olmal\u0131d\u0131r ki, devletin vatanda\u015flar\u0131 i\u00e7in bir keyfi uygulamas\u0131ndan s\u00f6z edilmemesi i\u00e7in<\/p>\n Sivillerden Farkl\u0131 Olarak Asker Ki\u015filer Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n Kala\u00e7 v. T\u00fcrkiye davas\u0131nda Y\u00fcksek Askeri \u015eura karar\u0131yla zorunlu emeklili\u011fe sevk edilen ba\u015fvurucu, idarenin bu i\u015fleminin temelinde kendisinin dinsel inan\u00e7 ve ibadetlerinin yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015ftir. Ba\u015fvurucu dininin gerektirdiklerini yerine getirebilmi\u015f, \u00f6rne\u011fin g\u00fcnde be\u015f vakit namaz\u0131n\u0131 k\u0131lm\u0131\u015f, ramazan ay\u0131nda oru\u00e7 tutmu\u015ftur. Ba\u015fvurucunun hukuksal ve askeri ki\u015fili\u011fe sahip olmas\u0131na ra\u011fmen, S\u00fcleyman tarikat\u0131na ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu, ordudaki hiyerar\u015fik dengeyi bozma ihtimaline binaen fundamentalist inan\u00e7lara sahip olmas\u0131 uyu\u015fmazl\u0131kta tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Askeri kariyeri kendi istekleriyle se\u00e7en ba\u015fvurucular askeri disiplin sistemini de kabul etmi\u015flerdir, bu sistemin askeri personel i\u00e7in getirdi\u011fi s\u0131n\u0131rlamalar aras\u0131nda belirli bir \u0130slami k\u00f6ktendinci harekete kat\u0131lmaktan ka\u00e7\u0131nma \u00f6devi de bulunmaktad\u0131r.[13]<\/a>(Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Hukuku ve T\u00fcrkiye Y.\u00f6zdek s.234-235)<\/p>\n \u00a0\u00a0<\/strong>\u201cDin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00f6ncelikle ki\u015fini i\u00e7 aleminde inhisar etmekte ise de ; ayn\u0131 zamanda, dinini, sadece , toplu olarak aleni surette ve ayn\u0131 inanc\u0131 payla\u015fan\u00a0 ki\u015filerin birlikte olu\u015fturdu\u011fu \u00e7evrede izhar\u0131 sonu\u00e7lanmaz, bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc keza bireysel olarak ve \u00f6zel mekanda tek ba\u015f\u0131na kullanmakta m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kald\u0131 ki birey dinini izhar \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullan\u0131rken kendi \u00f6zel durumunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutmak zorundad\u0131r.<\/em> (Kala\u00e7 v. T\u00fcrkiye 01.07.1997 Par.28 Ve Son)[14]<\/strong><\/a><\/strong><\/p>\n \u00a0 <\/em>Bireylerin s\u00f6z konusu hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zel durumlar\u0131n\u0131 dikkate almalar\u0131 gerekmektedir. Olayda askeri ki\u015fili\u011fe sahip olan ba\u015fvurucu askeri disiplin sistemine tabii olmay\u0131 ba\u015ftan kabul etmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Devletler de bu konuda askeri disipline ili\u015fkin yerle\u015fik d\u00fczeni koruyucu d\u00fczenlemeler getirilebilir.<\/p>\n Olayda Devlet, T.C.\u2019nin\u00a0 laik yap\u0131s\u0131 ve anasal d\u00fczeni dikkate al\u0131narak Y\u00fcksek Askeri \u015eur\u2019a karar\u0131yla ba\u015fvurucu Kala\u00e7\u2019\u0131n emeklili\u011fe sevk edildi\u011fini savunmu\u015ftur.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak, Mahkeme din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne bir m\u00fcdahale bulunmad\u0131\u011f\u0131na, ba\u015fvurucu hakk\u0131nda emeklili\u011fe sevk karar\u0131n\u0131n temelinde dini vazifelerin yerine getirilmesi de\u011fil, ba\u015fvurucunun tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n esas oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/p>\n Zorunlu Din Dersleri Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n Din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn s\u00f6zle\u015fme ba\u011flam\u0131nda sa\u011flanmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan tart\u0131\u015f\u0131lan ba\u015fka bir hususta okullarda verilen zorunlu din e\u011fitimi dersleridir. Ba\u015fvuru makamlar\u0131na g\u00f6re, devlet okullar\u0131nda iste\u011fe ba\u011fl\u0131 din e\u011fitimi verilmesi ya da bu t\u00fcr dersler zorunlu nitelikte olursa\u00a0 muafiyet olanaklar\u0131n\u0131n tan\u0131nmas\u0131 durumunda , s\u00f6zle\u015fmenin 9. Maddesiyle korunan haklara bir m\u00fcdahalenin varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edilemez.[15]<\/a><\/p>\n Mahkeme s\u00f6zle\u015fmeci devletler bak\u0131m\u0131ndan sistematik telkin yasa\u011f\u0131 kavram\u0131n\u0131 getirmi\u015ftir. Devlet din ve ahlak bilgisi e\u011fitimde nesnel, ele\u015ftirel ve \u00e7o\u011fulcu bir bi\u00e7imde aktar\u0131m yapmal\u0131d\u0131r, ailelerin dinsel ve felsefi inan\u00e7lar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6stermelidir. B\u00f6ylelikle mahkeme asgari bir standart koymaktad\u0131r. \u00d6rnek olarak dinsel ibadetin herhangi bir t\u00fcr\u00fcne kat\u0131lmay\u0131 zorlama bir dini benimsetilmesini ama\u00e7lar ve bu sebeple md.9\u2019un ihlali sonucunu do\u011furur.<\/p>\n \u201c Devlet, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim i\u015flevini yerine getirirken, m\u00fcfredat\u0131nda yeralan bilgilerin: nesnel, ele\u015ftirel ve \u00e7o\u011fulcu bir bi\u00e7imde aktar\u0131lmas\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterilmelidir. Devlet, ailenin dinsel ve felsefi inan\u00e7lar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterilmemesi anlam\u0131na gelecek, sistematik telkin amac\u0131 g\u00fcdemez. A\u015f\u0131lmamas\u0131 gereken s\u0131n\u0131r budur.\u201d (Mahkeme Kjeldsen, Busk Madsen ve Pedersen v. Danimarka, 7 Aral\u0131k 1976,5095\/71, 5920\/72,5926\/72)[16]<\/strong><\/a> <\/strong><\/p>\n Angelini v. \u0130sve\u00e7 davas\u0131nda ba\u015fvurucu,\u00a0 k\u0131z\u0131n\u0131n din derslerinden muaf tutulmad\u0131\u011f\u0131, 1968 y\u0131l\u0131nda hristiyanl\u0131k bilgisi ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan dersin nitelik bak\u0131m\u0131ndan bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011framad\u0131\u011f\u0131 iddia etmi\u015ftirtir. \u0130\u015fve\u00e7 devleti ise dersin tarafs\u0131z oldu\u011funu ve farkl\u0131 dinlere ili\u015fkin bilgileri i\u00e7erdi\u011fini savunmu\u015ftur. Komisyon karar\u0131nda ba\u015fvurucunun k\u0131z\u0131n\u0131n dinsel ibadete zorlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve asgari d\u00fczeyde Hristiyanl\u0131\u011fa yer verilmesini sistematik dinsel telkin olarak kabul etmemi\u015f, 9. Maddenin ihlal edilmedi\u011fi kan\u0131s\u0131na varm\u0131\u015ft\u0131r. [17]<\/a>(Komisyon Angelini v.\u0130sve\u00e7 3 Aral\u0131k 1986 10491\/83D.R.51 s.48)<\/p>\n 2004 tarihinde T\u00fcrk Vatanda\u015f\u0131 H.Z. , k\u0131z\u0131 E.Z.\u2019nin velisi olarak okullardaki zorunlu din dersinin A.H.\u0130.S. md.9 ve 1 Nolu Protokol md.2\u2019ye ayk\u0131r\u0131 oldu\u011fu iddias\u0131yla mahkemeye ba\u015fvurmu\u015ftur. \u201cMahkeme karar\u0131nda devletin e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim konusunda \u00fcstlendi\u011fi i\u015flevleri yerine getirirken m\u00fcfredatta yer alan bilgilerin bir dinin telkininden uzak sakin bir ortamda \u00f6\u011frencilerin din hakk\u0131nda ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnce geli\u015ftirmelerine olanak sa\u011flayacak bi\u00e7imde nesnel, ele\u015ftirel ve \u00e7o\u011fulcu bir y\u00f6ntemle iletimle \u00f6zen g\u00f6stermesi zorunlulu\u011funu g\u00f6rmezden gelememi\u015ftir.\u201d[18]<\/a><\/p>\n \u00a0<\/em>Din derslerinden muaf tutulma hakk\u0131 kullan\u0131labilir olsa da, dersin se\u00e7imlik olmamas\u0131ndan kaynakl\u0131 bu dersi almak istemeyenlerin g\u00f6r\u00fc\u015flerini if\u015fa etmesi zorunlu olacakt\u0131r. Zira, T\u00fcrkiye\u2019de din derslerinin temelinde yer ald\u0131\u011f\u0131 iddia edilen S\u00fcnni \u0130slam dini d\u0131\u015f\u0131nda se\u00e7enek bir felsefi ve dini e\u011fitimin verilmesi uygulamas\u0131 da yoktur. Mahkeme, b\u00f6ylelikle ba\u015fvuru bak\u0131m\u0131ndan Din K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve Ahlak Bilgisi dersinin zorunlu olmas\u0131n\u0131 ve de Alevili\u011fe yer vermemesini \u0130nsan Haklar\u0131 S\u00f6zle\u015fmesi\u2019ne ayk\u0131r\u0131 bulmu\u015ftur.<\/p>\n Ancak s\u00f6z konusu dersin zorunlu de\u011fil de, se\u00e7meli olmas\u0131 halinde dersi almak istemeyenlerin tavr\u0131 a\u00e7\u0131k bir if\u015fa niteli\u011fi ta\u015f\u0131mayacakt\u0131r. Dersin se\u00e7imlik olmas\u0131 durumunda, dersi se\u00e7meme durumu aktif bir tutum yerine pasif bir tutum gerektirece\u011finden md.9 \u2018da belirtilen hakka m\u00fcdahale olu\u015fturmayacakt\u0131r.<\/p>\n \u00d6\u011fretmen Ki\u015filer Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n Dahlab v. Fransa karar\u0131nda ba\u015fvurucu ilkokul \u00f6\u011fretmeni olup, ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc takt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6revden uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mahkeme bu ba\u015fvuruda dini a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne yap\u0131lan m\u00fcdahalenin uygunlu\u011funu incelemi\u015ftir.<\/p>\n Somut olay bak\u0131m\u0131ndan ba\u015fvurucunun devletin temsilcisi s\u0131fat\u0131na sahip olmas\u0131 ve ilkokul \u00f6\u011frencilerinin kolay etkilenebilecek ya\u015fta bulunmas\u0131 dikkate al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Kararda mahkeme ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn g\u00fc\u00e7l\u00fc bir simge olmas\u0131 ve \u00e7ocuklar \u00fczerine prozelitizm etkisi do\u011furabilece\u011fine binaen md.9 ihlal edilmemi\u015ftir karar\u0131 vermi\u015ftir.[19]<\/a>(Prozelitizm bir ki\u015fi ya da toplulu\u011fun var olan inanc\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek amac\u0131yla yap\u0131lan eylemler i\u00e7in kullan\u0131lan bir terimdir. A\u015f\u0131r\u0131 ve uygunsuz\u00a0 \u00e7abalar\u0131 kapsad\u0131\u011f\u0131 gibi, yaln\u0131zca inanc\u0131 de\u011fi\u015ftirmek amac\u0131yla yap\u0131lan, a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7mayan faaliyetler de bu kapsamda de\u011ferlendirilebilir.)<\/p>\n Bununla beraber Kuran\u2019da yaln\u0131z kad\u0131nlar i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc takma e\u015fitlik ilkesi bak\u0131m\u0131nd\u0131n da \u00e7ocuklar \u00fczerinde zor a\u00e7\u0131klanacak bir durumdur. Devletin bu hakka yapm\u0131\u015f oldu\u011fu s\u0131n\u0131rlama s\u00f6zle\u015fmeye uygun bulunmu\u015ftur. Devletin m\u00fcdahalesi bak\u0131m\u0131ndan bu hakk\u0131n s\u0131n\u0131rlanmas\u0131nda kullan\u0131lan \u00f6l\u00e7\u00fctler ba\u015fkalar\u0131n\u0131n hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerinin korunmas\u0131, kamu d\u00fczeni ve kamu g\u00fcvenli\u011fidir. Yap\u0131lan m\u00fcdahale demokratik toplum d\u00fczeninde gereklidir ve izlenen ama\u00e7la orant\u0131l\u0131d\u0131r.<\/p>\n G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi sistematik telkin olgusunun iki boyutu bulunmaktad\u0131r. Bireylerin devlet taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilebilecek sistematik telkinlerden korunmas\u0131 gerekti\u011fi gibi, devlet de bireyleri sistematik telkin olu\u015fturaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc faaliyetlerden koruma olana\u011f\u0131na sahiptir.[20]<\/a><\/p>\n Mahkemenin inan\u00e7 de\u011fi\u015ftirme \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bak\u0131m\u0131ndan inceledi\u011fi ba\u015fka bir hususta bu ama\u00e7la yap\u0131lan dinini a\u00e7\u0131klama \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ba\u015fkalar\u0131 \u00fczerindeki etkisidir. Bu noktada d\u00fc\u011f\u00fcm noktas\u0131 prozelitizm olarak adland\u0131r\u0131lan bu inan\u00e7 yayma \u00e7abas\u0131n\u0131n ne zaman me\u015fru say\u0131laca\u011f\u0131 noktas\u0131nda \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmektedir. Bu sebeple somut olay \u00fczerinde s\u00f6z konusu fiili yapan bireyin konumu, hedef ki\u015fili\u011fin niteli\u011fi, prozelitizmin ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011fi ortamlar dikkate al\u0131nacak ve d\u00fc\u011f\u00fcm \u00e7\u00f6z\u00fcmlenecektir.[21]<\/a><\/p>\n Yukar\u0131da belirtti\u011fim Dahlab v. Fransa karar\u0131nda da gerek dinini a\u00e7\u0131\u011fa vuran ba\u015fvurucunun devleti temsil konumu, gerekse \u00fczerinde telkin oldu\u011fu iddia edilen ki\u015filerin 4-8 aras\u0131ndaki \u00e7ocuklar olmas\u0131 devletin bu hakka yapm\u0131\u015f oldu\u011fu m\u00fcdahalenin 9. maddenin ihlali olmad\u0131\u011f\u0131 karar\u0131n\u0131n verilmesinde etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n Zorunlu ifade \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcne ili\u015fkin ba\u015fka bir uyu\u015fmazl\u0131kta, ba\u015fvurucu ilkokul \u00f6\u011fretmeni olup, cuma namazlar\u0131 i\u00e7in okul y\u00f6netiminin bu hususa izin vermemesini md.9 bak\u0131m\u0131ndan ihlal olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle Komisyon\u2019a ba\u015fvurmu\u015ftur. Ba\u015fvurucu \u00f6nceden g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131 okulun \u00e7ok uzakta olmas\u0131 sebebiyle ibadetini ger\u00e7ekle\u015ftirememi\u015fse de, tayin oldu\u011fu bu okulun camiye yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc cuma namazlar\u0131n\u0131n kendisi i\u00e7in dinsel bir y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fck haline geldi\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n Komisyon, yak\u0131n\u0131c\u0131n\u0131n mesle\u011fi ve s\u00f6zle\u015fmeye dayanan konumunu dikkate alarak, \u00f6\u011fretmenlik mesle\u011fi bak\u0131m\u0131ndan yak\u0131n\u0131c\u0131n\u0131n alt\u0131 y\u0131ldan beri camiye gitmesinin engellenmesini kabul etti\u011fini, i\u015f s\u00f6zle\u015fmesinde bu hususun belirtilmedi\u011fi bu sebeple bu hakka bir m\u00fcdahalede bulunulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 saptam\u0131\u015ft\u0131r.[22]<\/a>(Komisyon, X. v. Birle\u015fik Krall\u0131k 12 Mart 1981, 8160\/78 D.R.22 s.34-35)<\/p>\n Din De\u011fi\u015ftirmeye Telkin Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n A.\u0130.H.M. Kokkinakis v. Yunanistan 25 May\u0131s 1993 tarihli karar\u0131nda istismarc\u0131 prozelitizmin cezaland\u0131r\u0131labilece\u011fini kabul etmi\u015ftir<\/p>\n Halk\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu Ortodoks inanc\u0131n\u0131 benimseyen Yunanistan\u2019da 1938 y\u0131l\u0131nda kabul edilen bir yasa ile ba\u015fka inan\u00e7lar\u0131n tan\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 yap\u0131p insanlar\u0131 din de\u011fi\u015ftirmeye y\u00f6nlendirmek su\u00e7 say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. En az 60 kez inan\u00e7lar\u0131 nedeniyle g\u00f6zalt\u0131na al\u0131n\u0131p, birka\u00e7 defa tutuklanarak mahkum edilen Yehova \u015eahidi \u00f6nc\u00fcs\u00fc Kokkinakis\u2019in davas\u0131nda A\u0130HM, bu t\u00fcr etkinlikleri de\u011ferlendirirken ,<\/p>\n \u201d Her Hristiyan\u2019\u0131n ve kilisenin temel g\u00f6revlerinden biri olarak Hristiyan m\u00fcminli\u011fi ile ba\u015fkalar\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce vicdan ve din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyle ba\u011fda\u015fmayan usuls\u00fcz mehdilik (proselytsim) aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapmalar\u0131 gerekti\u011fini..\u201d<\/strong><\/p>\n belirttikten sonra , ba\u015fvurucunun\u00a0 kom\u015funu usuls\u00fcz yollarla inand\u0131rma giri\u015fiminde bulundu\u011fu kan\u0131tlanmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u201d hapis cezas\u0131na mahkum edilmesini\u00a0 orant\u0131s\u0131z bir m\u00fcdahale olarak nitelendirmi\u015ftir.[23]<\/a><\/p>\n Askeri \u00dcniforma Giymeyi Reddeden ve Askerlik Yapmak \u0130stemeyen Vicdani Ret\u00e7iler Bak\u0131m\u0131ndan Md.9<\/u><\/strong><\/p>\n S\u00f6z konusu davada Yehova \u015eahidi inanc\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan yak\u0131n\u0131c\u0131, askeri \u00fcniforma giymeyi reddetmi\u015f ve hakk\u0131nda mahk\u00fbmiyet h\u00fckm\u00fc tesis edilmi\u015ftir. Bu mahk\u00fbmiyet h\u00fckm\u00fc sonucunda muhasebecilik g\u00f6revinin atanmas\u0131nda yap\u0131lan ayr\u0131mc\u0131l\u0131k dolay\u0131s\u0131yla A.\u0130.H.S. md.14 ve md.9 ba\u011flam\u0131nda mahkeme ba\u015fvuruyu incelemi\u015f ve\u00a0 dinsel davran\u0131\u015flardan \u00f6t\u00fcr\u00fc verilen\u00a0 mahkumiyet h\u00fckm\u00fcn\u00fcn Kokkinakis\u2019in mesle\u011fini yapmas\u0131na engel bir husus olu\u015fturmayaca\u011f\u0131ndan bahisle A.\u0130.H.S. md.9 ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak ayr\u0131mc\u0131l\u0131k yasa\u011f\u0131n\u0131n ihlali karar\u0131n\u0131 vermi\u015ftir.<\/p>\n Benzer \u015fekilde ba\u015fka bir davada pasifist bir dini grup olan Yehova \u015fahitlerinin mensubu ba\u015fvurucu,\u00a0 askerlik g\u00f6revini yapmay\u0131 reddetmi\u015f bu sebeple hakk\u0131nda mahk\u00fbmiyet h\u00fckm\u00fc tesis edilmi\u015f ve devlet taraf\u0131ndan muhasebecilik mesle\u011fini yapma hususunda yasak getirilmi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n \u201d<\/strong>Mahkeme ilkesel olarak devletlerin baz\u0131 su\u00e7lar\u0131 i\u015fleyenlerin muhasebecilik g\u00f6revine girmelerini \u00f6nleyen kurallar koyabileceklerini benimsemi\u015ftir. Ancak di\u011fer su\u00e7lardan do\u011fan mahk\u00fbmiyetlerden farkl\u0131 olarak, dinsel ve ya felsefi nedenlerle askeri \u00fcniforma giymeyi reddetmekten ileri gelen bir mahkumiyet, s\u00f6z\u00fc edilen su\u00e7lunun mesleki becerisini engelleyecek olan bir onursuzluk ya da ahlaki gerilik anlam\u0131na gelmemektedir. Bu nedenle ba\u015fvurucunun mesle\u011fe uygun olmad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle muhasebecili\u011fe kabul edilmemesi isabetsiz ve S\u00f6zle\u015fmenin 14. Maddesinin 9. Madde ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak ihlalidir.\u201d[24]<\/a> (Thlimmenos v. Yunanistan ba\u015fvuru no 34639\/97 06.04.2000 tarihli karar par.39,41,42,44-49)<\/p>\n \u00a0\u00a0 <\/strong>Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere Devlet, su\u00e7 i\u015fleyen ki\u015filerin mesle\u011fe giri\u015fini yasaklam\u0131\u015f ancak yasa\u011fa belli istisnalar getirmeyerek i\u015flenen her t\u00fcrl\u00fc su\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan muhasebecilik g\u00f6revine girme engellenmi\u015f bulunmaktad\u0131r. Devletin bu yasak bak\u0131m\u0131ndan su\u00e7 t\u00fcr\u00fcne g\u00f6re bir istisna getirmemi\u015f olmas\u0131 mahkemenin ihlal karar\u0131 vermesinde etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n Mahkeme, X-federal Almanya\u00a0 (ba\u015fvuru no 7705\/76) davas\u0131nda devletin askeri hizmet yerine se\u00e7enek olan sivil hizmetleri g\u00f6rmeyi reddedenlerine uygulanan yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ihlali olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, askerlik g\u00f6revini yapmaktan ka\u00e7\u0131nan kimselerin durumunu me\u015fru sayan \u00fclkelerde bu inanca sahip kimselere zorunlu askerlik yerine g\u00f6rd\u00fcr\u00fclecek ba\u015fka bir hizmetin s\u00f6zle\u015fmenin 4. Maddesi uyar\u0131nca zorla \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma yasa\u011f\u0131n\u0131n kapsam\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131[25]<\/a> ve bu maddeden yararlan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izmi\u015ftir.<\/p>\n Kilise Vergileri Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n Kilise vergileri bak\u0131m\u0131ndan ise Komisyon belirli bir dinsel amaca \u00f6zg\u00fclenmemi\u015f genel vergiler inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan sorun olu\u015fturmamaktad\u0131r. Genel Vergiler bak\u0131m\u0131ndan bireysel vergi y\u00fck\u00fcml\u00fcs\u00fc ile dinsel faaliyetleri destekleyen devlet yard\u0131m\u0131 aras\u0131nda do\u011frudan bir ba\u011f bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n Darby v. \u0130sve\u00e7 9 May\u0131s 1989, 11581 \/85 Nolu kararda do\u011frudan kiliseye vergi \u00f6denmesi bireylerin inan\u00e7lar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bir dayatma olarak kabul edilmi\u015ftir.[26]<\/a> Genel vergilerde yap\u0131lan harcamalar bir \u00e7ok alana da\u011f\u0131lmaktad\u0131r. Ancak kilise vergisi ad\u0131 alt\u0131nda spesifik olarak vergi al\u0131nmas\u0131 s\u00f6zle\u015fme organ\u0131 taraf\u0131ndan md.9 \u2018a ayk\u0131r\u0131 bulunmu\u015ftur.<\/p>\n Meslek Gere\u011fini Yapma Bak\u0131m\u0131ndan Md.9<\/u><\/strong><\/p>\n Komisyon bir karar\u0131nda da gebeli\u011fi \u00f6nleyici haplar\u0131 satmayan eczac\u0131lar\u0131n cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 md.9\u2019a ayk\u0131r\u0131 bulmam\u0131\u015ft\u0131r. Karar\u0131n gerek\u00e7esinde haplar\u0131n sat\u0131\u015f\u0131n\u0131n yasal olmas\u0131, bu haplar\u0131n re\u00e7eteyle yaln\u0131z eczaneden al\u0131nabilmesi ve yak\u0131n\u0131c\u0131n\u0131n mesleki alan d\u0131\u015f\u0131nda da din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ifade etme imkan\u0131na sahip bulunmas\u0131 dikkate al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.[27]<\/a> (Mahkeme, Pichon ve Sajaous v. Fransa 2 Ekim 2001, 49853\/99) Kamusal alanda koruma g\u00f6rmeyen bu durum, ba\u015fvurucular\u0131n dinsel inan\u00e7lar\u0131na \u00f6ncelik vermelerine engel olmu\u015ftur.<\/p>\n Siyasi Partiler Bak\u0131m\u0131ndan Md.9<\/u><\/strong><\/p>\n Kamusal alanda ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc takma olay\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de y\u0131llardan beri tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f, ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn siyasal niteli\u011fi \u00fczerinde durulmu\u015f ve laiklik tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n odak noktas\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n Refah Partisi v. T\u00fcrkiye davas\u0131nda ba\u015fvuru Mahkeme taraf\u0131ndan reddedilmi\u015f , 9. Madde ba\u011flam\u0131nda siyasal partilerin din ve inan\u00e7 esas\u0131na dayal\u0131 ayr\u0131m yapamayacaklar\u0131 kabul edilmi\u015ftir, bu sebeple md.9 bak\u0131m\u0131ndan ihlal karar\u0131 verilmemi\u015ftir.<\/p>\n “Mahkeme T\u00fcrkiye\u2019de laiklik ilkesinin, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ve insan haklar\u0131na sayg\u0131 duyulmas\u0131yla uyumlu oldu\u011funu ve laikli\u011fin ku\u015fkuya yer b\u0131rakmayacak \u015fekilde Devletin temel ilkelerinden biri oldu\u011funu daha \u00f6ncede belirmi\u015ftir. N\u00fcfusun \u00e7o\u011funlu\u011funun belli bir dine mensup oldu\u011fu T\u00fcrkiye gibi bir \u00fclkede S\u00f6zle\u015fmenin 9. Maddesinin 2. F\u0131kras\u0131na g\u00f6re bir dinin gereklerini yerine getirmeyen ya da ba\u015fka bir dine ba\u011fl\u0131 olan \u00f6\u011frenciler \u00fczerinde bask\u0131 uygulanmas\u0131ndan dolay\u0131, belirli dini radikal hareketleri engellemek i\u00e7in \u00fcniversitelerin \u00f6nlemler almas\u0131 hakl\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir. Bu \u00e7er\u00e7evede laik \u00fcniversiteler, farkl\u0131 inan\u00e7lara sahip \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda bar\u0131\u015f\u0131n tesisini sa\u011flamak amac\u0131yla bu t\u00fcr ifadelerin yeri ve usul\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan k\u0131s\u0131tlamalar getirerek, beyan edilen dini sembollerin ve t\u00f6renlerin g\u00f6sterimini d\u00fczenleyebilir ve b\u00f6ylelikle kamu d\u00fczenini ve di\u011ferlerinin inan\u00e7lar\u0131n\u0131 koruyabilir.(R<\/strong>efah partisi ve Di\u011ferleri\u00a0 v. T\u00fcrkiye par. 93 ve 95)<\/strong> [28]<\/a><\/p>\n \u00dcniversitelere Ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc Girme\u00a0 Bak\u0131m\u0131ndan Md.9:<\/u><\/strong><\/p>\n Leyla \u015eahin v. T\u00fcrkiye davas\u0131nda ba\u015fvurucu t\u00fcrban takmas\u0131 nedeniyle \u00fcniversiteye girmekten men edilmesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc A.\u0130.H.M.\u2019e\u00a0 ba\u015fvurmu\u015ftur.<\/p>\n Mahkeme devletlere tan\u0131nan s\u0131n\u0131rl\u0131 takdir marj\u0131na g\u00f6re \u0130stanbul \u00dcniversitesi\u2019nin bu konuda gerekli yasal d\u00fczenlemeyi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131, hakka yap\u0131lan m\u00fcdahalenin uygun s\u0131n\u0131rlama \u00f6l\u00e7\u00fctleriyle demokratik toplum d\u00fczeninde zorunlu oldu\u011fu ve orant\u0131l\u0131l\u0131k ilkesine de uyuldu\u011fundan bahisle s\u00f6zle\u015fmenin ihlal edilmedi\u011fi kan\u0131s\u0131na varm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ba\u015fvurucu karara itiraz etmi\u015ftir ve B\u00fcy\u00fck Kurul yapt\u0131\u011f\u0131 incelemede,<\/p>\n Ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fc ve t\u00fcrban\u0131n farkl\u0131 kavramlar oldu\u011funu, ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn\u00a0 Anadolu\u2019 da gelenekler nedeniyle yaln\u0131zca sa\u00e7lar\u0131 \u00f6rtmek i\u00e7in tak\u0131lan bir t\u00fcr giysi t\u00fcrban\u0131n ise s\u0131k\u0131 ve sa\u00e7\u0131n g\u00f6r\u00fcnmeyece\u011fi bi\u00e7imde bo\u011fazda ba\u011flanan \u0130slami bir \u00f6rt\u00fc oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n B\u00fcy\u00fck Daire karar\u0131nda ayr\u0131ca ,<\/p>\n \u201c1980\u2019lerden sonra yo\u011funla\u015fan t\u00fcrban tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda ve toplumun di\u011fer kesimlerinde kampla\u015fmalar yaratarak inan\u00e7l\u0131lar ve inan\u00e7s\u0131zlar ayr\u0131m\u0131na neden olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, dini inan\u00e7lar\u0131 y\u00fcksek olan ki\u015filerin\u00a0 bile dinsel a\u00e7\u0131dan t\u00fcrban takmas\u0131n\u0131n zorunluluk olu\u015fturdu\u011fu konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnce birli\u011fi i\u00e7erisinde bulunmad\u0131klar\u0131na\u201d <\/strong>de\u011finmi\u015ftir.\u201d[29]<\/a><\/p>\n Diplomada Ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc Foto\u011fraf\u0131n Yer Almas\u0131 Bak\u0131m\u0131ndan Md.9<\/u><\/strong>:<\/strong><\/p>\n \u015eenay v. T\u00fcrkiye davas\u0131nda ba\u015fvurucu dini inanc\u0131 sebebiyle diplomadaki reSminin ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc foto\u011fraf\u0131n\u0131n \u00fcniversite taraf\u0131ndan reddedilmesini dava konusu yapm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u201c\u00d6ncelikle Komisyon 9. Maddenin kamusal alanda din ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc her zaman korumad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015f ve olayda din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne bir m\u00fcdahalenin var olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 incelemi\u015ftir;<\/p>\n Komisyona g\u00f6re, y\u00fcksek \u00f6\u011frenimini laik bir \u00fcniversitede yapmay\u0131 tercih etmi\u015f olan bir \u00f6\u011frencilerin dinsel inan\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa vurma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne baz\u0131 s\u0131n\u0131rlamalar getiren \u00fcniversite kurallar\u0131na uymay\u0131 kabul etmi\u015ftir. \u00d6zellikle halk\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun ayn\u0131 dine ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00fclkelerde, bu dinin a\u00e7\u0131\u011fa vurulmas\u0131na bir s\u0131n\u0131rlama getirilmemesi halinde, bu dinin gereklerini yerine getirmeyen \u00f6\u011frenciler ile bu dine ba\u011fl\u0131 olmayan \u00f6\u011frenciler \u00fczerinde bir bask\u0131 olu\u015fabilir.<\/p>\n Laik bir \u00fcniversitede \u00f6\u011frencilerin davran\u0131\u015flar\u0131na di\u011fer \u00f6\u011frencilerin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini korumak i\u00e7in s\u0131n\u0131r getirilebilece\u011fini, bu t\u00fcr bir \u00fcniversitede mezuniyet belgesinin de \u00f6\u011frencilerin ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131 dini yans\u0131tmamas\u0131n\u0131 gerektirebilece\u011fini kabul eden Komisyon, ba\u015fvurucuya mezuniyet belgesinin verilmemesini 9. Maddede korunan\u00a0 hakka bir m\u00fcdahale olu\u015fturmad\u0131\u011f\u0131 sonucuna varm\u0131\u015f ve ba\u015fvuruyu a\u00e7\u0131k\u00e7a temelden yoksun oldu\u011fu gerek\u00e7esiyle reddetmi\u015ftir.\u201d[30]<\/a><\/p>\n Komisyon somut olayda k\u0131l\u0131k k\u0131yafete ili\u015fkin \u00fcniversite y\u00f6netmeli\u011finin \u00f6\u011frencilere ba\u015flar\u0131n\u0131 t\u00fcrban ile \u00f6rtmeme zorunlulu\u011funu getirdi\u011finin tespit etmektedir.<\/p>\n Komisyon ayr\u0131ca T\u00fcrk Anayasa Mahkemesi\u2019nin T\u00fcrk \u00fcniversitelerinde \u0130slami tarzda t\u00fcrban takman\u0131n, bunu takmayanlara kar\u015f\u0131 bir meydan okuma olu\u015fturabilece\u011fi yolundaki de\u011ferlendirmesini de dikkate alm\u0131\u015ft\u0131r.[31]<\/a><\/p>\n SONU\u00c7<\/strong><\/p>\n A.\u0130.H.M., inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc hususunda ba\u015fvurulardan ilk tavr\u0131n\u0131 1993 y\u0131l\u0131nda Kokkinakis\u00a0 karar\u0131nda ortaya koymu\u015f, b\u00f6ylelikle maddenin temelinde yatan \u00e7o\u011fulcu \u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u00e7\u00fc toplumlarda demokrasinin gerektirdi\u011fi inan\u00e7 \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc pratik alanda uygulama bulmu\u015ftur.<\/p>\n Din, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ilk bak\u0131\u015ftaki pasif bir tutum olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesine kar\u015f\u0131n madde de aktif olarak bu \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc d\u0131\u015fa vurma da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kapsam\u0131na d\u00e2hil edilmi\u015ftir, devletlerin hakka yapacaklar\u0131 m\u00fcdahalelerdeki s\u0131n\u0131rlama \u00f6l\u00e7\u00fctleri mahkeme i\u00e7tihatlar\u0131yla belirginle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>\n Her somut olayda devletlerdeki bireylerin \u00e7o\u011funluklu olarak inan\u00e7lar\u0131n\u0131n ne tarzda oldu\u011fu, bu inan\u0131\u015flar hakk\u0131nda i\u00e7 hukukta bir d\u00fczenlemenin varl\u0131\u011f\u0131, s\u00f6z konusu inanc\u0131n temel niteliklerinin neler oldu\u011fu, ifade tarz\u0131n\u0131n dini inanc\u0131n zorunlu ifade \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131, m\u00fcdahalede bulunuldu\u011fu iddia edilen davran\u0131\u015f\u0131n bu inan\u00e7tan kaynaklan\u0131p kaynaklanmad\u0131\u011f\u0131, bireylere yap\u0131lan m\u00fcdahalelerde ki\u015filerin konumuna g\u00f6re sivillerden farkl\u0131 olarak de\u011ferlendirilmesi ve benzeri konular mahkeme taraf\u0131ndan irdelenerek karara ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n T.C. Anayasas\u0131 ile A.\u0130.H.S. md. 9 ile paralel d\u00fczenleme olarak, din, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve vicdan \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin md.24 ,md.25 ile temel d\u00fczenlemesini yapm\u0131\u015ft\u0131r[32]<\/a>.<\/p>\n \u00a0T\u00fcrkiye<\/strong> bak\u0131m\u0131ndan da bir \u00e7ok kez tart\u0131\u015fma konusu olan din \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Mahkeme taraf\u0131ndan, T.C. Anayasal d\u00fczenine g\u00f6re,<\/p>\n dikkate al\u0131narak md.9 ihlali olarak de\u011ferlendirilmemi\u015ftir.<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong><\/p>\n <\/p>\n KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n <\/p>\n [1]<\/a> Dutertre Gilles, A\u0130HM Kararlar\u0131ndan \u00d6rnekler,2007,Avrupa Konseyi Yay\u0131nlar\u0131 syf.350<\/p>\n [2]<\/a> Dutertre Gilles, age 350<\/p>\n [3]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke, A\u0130HS ve \u0130nan\u00e7 \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, Kitap Yay\u0131nevi,2006, 1. Bas\u0131m , syf.69<\/p>\n [4]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 34<\/p>\n [5]<\/a> \u00d6zdek Yasemin, Avrupa \u0130nsan Haklar\u0131 Hukuku ve T\u00fcrkiye, TODA\u0130E,2004 1. Bask\u0131, syf.231<\/p>\n [6]<\/a> G\u00f6z\u00fcb\u00fcy\u00fck \u015eeref, G\u00f6lc\u00fckl\u00fc Feyyaz, A\u0130HS ve Uygulamas\u0131, Ankara,2002 , syf.347<\/p>\n [7]<\/a> Din\u00e7 G\u00fcney,A\u0130HS\u2019e g\u00f6re \u0130nan\u00e7 Anlat\u0131m ve \u00d6rg\u00fctlenme \u00d6zg\u00fcrl\u00fckleri,\u0130zmir Barosu Yay\u0131nlar\u0131 syf.12<\/p>\n [8]<\/a> \u00d6zdek Yasemin, age 231-232<\/p>\n [9]<\/a> Dutertre Gilles, age 351<\/p>\n [10]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke, age 31<\/p>\n [11]<\/a> Dutertre Gilles, age 420<\/p>\n [12]<\/a> \u00d6zdek Yasemin, age 320<\/p>\n [13]<\/a> \u00d6zdek Yasemin age 234-235<\/p>\n [14]<\/a> G\u00f6z\u00fcb\u00fcy\u00fck \u015eeref, G\u00f6lc\u00fckl\u00fc Feyyaz, age 348<\/p>\n [15]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 43<\/p>\n [16]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 41<\/p>\n [17]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 43<\/p>\n [18]<\/a> Ongun \u00c7o\u015fkun, \u0130stanbul Barosu Dergisi, Cilt.82,\u00a0 Say\u0131.2008\/3 syf.1316-1317<\/p>\n [19]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 45, dipnot 61<\/p>\n [20]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 46<\/p>\n [21]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 62-63<\/p>\n [22]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 72-73<\/p>\n [23]<\/a> Din\u00e7 G\u00fcney age 14<\/p>\n [24]<\/a> Din\u00e7 G\u00fcney age 15<\/p>\n [25]<\/a> Dutertre Gilles, age 347<\/p>\n [26]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 52<\/p>\n [27]<\/a> \u00d6zen\u00e7 Berke age 74<\/p>\n [28]<\/a> Din\u00e7 G\u00fcney age 22<\/p>\n [29]<\/a> Din\u00e7 G\u00fcney age 27-28<\/p>\n [30]<\/a> \u00d6zdek Yasemin age 236<\/p>\n [31]<\/a> G\u00f6z\u00fcb\u00fcy\u00fck \u015eeref, G\u00f6lc\u00fckl\u00fc Feyyaz, age 354<\/p>\n\n
\n